به گزارش خبرگزاری حوزه، حجتالاسلام والمسلمین احمد مبلغی عضو مجلس خبرگان رهبری، در همایش سیره امام رضا علیهالسلام و حکمت تابآوری اجتماعی که پیش از ظهر امروز در سالن جلسات سازمان فرهنگی و اجتماعی آستان قدس رضوی استان قم برگزار شد، با تأکید بر ظرفیتهای بینظیر سیره عملی و گفتاری امام رضا(ع) اظهار داشت: میتوان از خاستگاه آموزههای رفتاری و گفتاری آن حضرت، اصولی را استخراج کرد که بهکارگیری آنها، انسجام ملی، انسجام اسلامی و انسجام در جامعه اسلامی بزرگ را به همراه داشته و نیز قدرت و زیرساختهای تابآوری را در اختیار ما قرار میدهد.
وی با اشاره به ویژگی ممتاز سنت اهلبیت(ع) تصریح کرد: سنت اهل بیت(ع) همچون سنت پیامبر اعظم(ص)، چنان استعدادِ فراتر از تصوری در درون خود دارد که میتوان آن را تحلیل کرده و از آن بهعنوان خاستگاهی برای استخراج اصول مورد نیاز جامعه بهره برد.
عضو مجلس خبرگان رهبری در ادامه با معرفی دو روایت از امام رضا(ع) که هر دو حاوی «رفتار» همراه با «گفتار» ایشان است، خاطرنشان ساخت: این دو روایت میتواند محل استنباط اصول معطوف به ایجاد انسجام (ملی و اسلامی) و همچنین اصول تابآوری در سطح قدرتمند ملی، اجتماعی و اسلامی باشد. مقصود ما از تابآوری، تابآوریِ صرفاً فردی نیست، بلکه تابآوریِ اجتماعی است که افراد نیز در آن حضور دارند.
روایت اول: همسفره شدن امام با همه غلامان؛ نفی تبعیض طبقاتی
وی در تشریح روایت نخست گفت: «عبدالله بن سعد» از مردی بلخی نقل میکند که در سفر خراسان همراه امام رضا(ع) بودم. روزی خواستند سفرهای بگسترانند. حضرت، همه خدمتگزاران و غلامان اعم از سیاهپوست و غیر سیاهپوست را دعوت فرمود تا بر سر یک سفره گرد آیند و همه با هم همسفره شوند.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: راوی میگوید به امام عرض کردم: فدایت شوم، کاش سفره اینان را جدا میکردی، حضرت در پاسخ فرمودند: «ساکت باش! پروردگار تبارک و تعالی یکی است، مادر یکی است، پدر نیز یکی است و پاداش و جزا بر اساس اعمال است.»
استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر اینکه این رفتار امام رضا(ع) صرفاً یک توصیه اخلاقی فردی نیست، اظهار داشت: توجه به این نکته ضروری است که امام رضا(ع) در این سفر، بخشی از حکومت وقت تلقی میشد؛ بنابراین رفتار ایشان، یک دستور راهبردیِ اجتماعی و متضمن اصولی برای حکمرانی است، نه یک نصیحت ساده. این رفتار در معرض دید غلامان و شخصیتهای بزرگ و کوچکی صورت میگرفت که در خدمت ایشان بودند، آن هم در بستر یک حکومت طبقاتی.
سه اصل راهبردی از سیره رفتاری امام رضا(ع)
این عضو مجلس خبرگان رهبری از این روایت، سه اصل اساسی را استخراج و بیان کرد:
اول: ساختارشکنی طبقاتی و اجتماعی – امام رضا(ع) در متن حکومت و علیرغم ساختارهای طبقاتی موجود، دست به ساختارشکنی زد.
دوم: بهرهگیری از اصل «همسفره بودن» بهعنوان نماد عملی همبستگی، همسفره بودن موضوع کوچکی نیست؛ وقتی شما با دیگری در یک جمع اجتماعی همسفره میشوید، این عمل، نمادی اجتماعی با تأثیرگذاری عمیق بر انسجام و همبستگی است.
سوم: عبور از ارزشگذاری انتسابی به سوی ارزشگذاری اکتسابی، هنگامی که حضرت میفرماید «جزا بر اساس عمل است»، عملاً گفتمان رایج انتسابی (که غلامبودن، سیاهپوست بودن و... را ملاک برتری یا حقارت میدانست) را نقد میکند و تمرکز را بر «عمل» بهعنوان ملاک ارزشگذاری قرار میدهد.
وی در ادامه تأکید کرد: استخراج این اصول از سیره رضوی، میتواند نقشه راهی عملی برای دستیابی به انسجام اجتماعی، تابآوری ملی و همبستگی اسلامی در اختیار ما قرار دهد.
احیای عزت نفس طبقات فرودست؛ شوکی شناختی به نظام نژادپرستانه طبقاتی
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به ابعاد عمیق کرامت انسانی و پیامدهای اجتماعیِ احترام به آن، اظهار داشت: تأمین نیاز به احترام، احیای کرامت انسانی و عزت نفس در میان طبقاتی که بهظاهر فرودست تلقی میشوند، قادر است شوکی شناختی در ناظران این نظام طبقاتی ایجاد کند؛ بهویژه در فضایی که افراد در آن با زیستِ طبقاتی خو گرفتهاند، خواه در جوامعِ موسوم به سیاهپوستان. این شوک، تأثیری عمیق و تحولآفرین بر نگرش آنان میگذارد.
وی افزود: این روند، تغییر عامل کنترل از بیرون را به دنبال دارد؛ بدین معنا که آن کنترل نژادپرستانه و طبقاتیِ مبتنی بر جایگاههای انتصابی، جای خود را به یک عامل فردی و مسئولیتگرا میدهد. جزای اعمال نیز در همین نکته خلاصه میشود که «تو خودت مهمی؛ تو خودت مبنای ارزش هستی، نه آن انتصابها».
استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر کاربردهای راهبردی این نگاه در سطح ملی، خاطرنشان کرد: اگر این اصل را مبنای عمل قرار دهیم، هم راهبردی برای تقویت تابآوری ملی خواهیم داشت و هم راهبردی برای تقویت انسجام ملی. وقتی امام رضا(علیهالسلام) بر خدای واحد، پدر واحد و مادر واحد تمرکز میکند، بالاترین مبنای کلامی-انسانیِ وحدت را ارائه میدهد؛ مبنایی که فراتر از وحدت ملی، وحدت انسانی را شامل میشود. این جمله را در همه جای جهان و برای همه اقوام میتوان بیان کرد: خدای واحد، پدر واحد، مادر واحد؛ این پیام به تمام بشریت تعلق دارد.
وی تصریح کرد: ایشان عملاً یک مبنای انسجامبخشِ همراه با راهبردهای عملی را مطرح میکنند. راهبرد آن است که از نمادهای اجتماعی برای انسجام استفاده شود؛ همسفری یک نماد است و هم مبنای کلامیِ انسجامبخش، وحدتی را رقم میزند که بسیار فراتر از وحدت ملی و حتی وحدت اسلامی است. امام بر وحدت انسانی تمرکز دارد، چراکه آن سیاهپوستی که آورده بودند، معلوم نبود مسلمان باشد؛ دولتها او را میآوردند. وقتی حضرت بر پدر واحد، مادر واحد و پیش از آن بر خدای واحد تمرکز میکند، فضای انسانی را به طور کامل میگشاید.
عضو مجلس خبرگان رهبری در ادامه به بحث هویت در جامعه ایران اشاره کرد و گفت: گاهی هویتها در برابر هم قرار میگیرند؛ مثلاً هویتهای طبقاتی که با زور و قدرت و مصالح طبقات بالادست، نظم خود را تحمیل میکنند. اما امام در این اقدام تاریخی، گسل هویتی را نفی کرده و آن را از میان برداشته است. درسی که میتوان گرفت این است که شکلدهی به یک هویت کلانِ ملی-انسانی-اسلامی، هدف اصلی ایشان بوده است.
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی در ادامه سخنان خود با جمعبندی سه رکن اساسی این رویکرد، اظهار داشت: مبنای کلامیِ انسجامبخش، راهبرد انسجامبخش (با تأکید بر نماد همسفری) و هدف کلانِ دارای ماهیتِ بالاترین سطح انسجام یعنی هویتسازیِ فراتر از هویتهای طبقاتیِ درگیر با یکدیگر، تحلیل جامعی از این روایت به دست میدهد که میتواند الگویی برای جامعه امروز ما باشد.
نقش اجتماعی و روانشناختی سیره رضوی در تحکیم وحدت ملی و مسئولیتپذیری حاکمیت
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به رویکردهای روانشناسی اجتماعی در منش رضوی اظهار داشت: امام با هدف خارج کردن گروههایی که مورد تحقیر قرار گرفتهاند از حالت حقارت، برای آنان شوک روانی ایجاد میکند. این شوک از نوع هنجارشکنانه، اصول روانشناختی اجتماعی را برای از بین بردن حالتهای تعصبگرایانه در افراد به کار میگیرد.
وی افزود: عزت نفس دادن به افرادی که همواره فرودست تلقی میشدند، کاهش فواصل و گسستهای روانی و ایجاد همدلی، از جمله کارکردهای این کنش رفتاری امام است. این سنت رفتاری امامرضا(ع) همزمان دارای نقشآفرینی اجتماعی و روانشناختی عمیقی است.
داستان قاضی نیشابور و وصیت مجوسی؛ عبرتی برای حاکمیت و بیتالمال
عضو مجلس خبرگان رهبری در ادامه به روایت دومی از سیره رضوی اشاره کرد و گفت: بر اساس گزارش «عیون اخبارالرضا» و کتب نیشابور، شخصی به نام «یون» (یا ایلیا) که مردی مجوسی بوده، پیش از مرگش وصیت میکند که دارایی هنگفتی به نام «مال جلیل» او میان فقرا و مساکین تقسیم شود. اما قاضی نیشابور، این مال را به جای فقرای مجوسی، میان فقرای مسلمان پخش کرده و آنگاه از مأمون عباسی استفتا میکند که آیا این کار صحیح بوده است؟
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی تصریح کرد: مأمون نظر امام رضا(ع) را در این مسئله جویا میشود. حضرت میفرمایند: مجوسیان صلاحیت صدقه دادن به فقرای مسلمان را ندارند و باید به قاضی نامه نوشته شود که «این صدقات را از بیتالمال مسلمانان خارج و معادل آن را به فقرای مجوسی بپردازد.»
وی با تأکید بر اهمیت این روایت خاطرنشان ساخت: در این قضیه، یک مسئله فراتر از دینگرایی و ملیگرایی مطرح است. این واقعه میتواند مبنای استخراج راهبردهایی برای وحدت ملی و تابآوری ملی در مواجهه با اقلیتها باشد.
اصول راهبردی سیره رضوی؛ از مسئولیتپذیری نهادی تا پاکیزگی صدقات و حقوق اقلیتها
عضو مجلس خبرگان رهبری از این روایت چند اصل اساسی برای حکمرانی استخراج و بیان کرد:
اصل اول، مسئولیتپذیری نهادی حاکمیت: امام رضا(ع) نشان دادند که اگر کارگزاری (مانند قاضی) مرتکب خطایی شد، نهاد حاکمیت باید تاوان آن را از بیتالمال بپردازد. این یک اصل راهبردی در قبال اشتباهات سیستم اداری و قضایی است.
اصل دوم، پاکیزهسازی نهادهای مالی و صدقات: نهاد «صدقات» باید از هرگونه شبهه و آلودگی پاک باشد و بر اساس نیت واقف عمل کند. در اینجا نیت متوفی (مجوسی) توزیع میان فقرای مجوسی بوده و حاکمیت موظف است به همان نیت عمل کند.
اصل سوم، ایجاد زیرساختهای کلان وحدت ملی: حضرت با دستور جبران حق فقرای مجوسی، عملاً آنان را جزئی از جامعه و شایسته نگاه شهروندی دانستند. اگر وحدت ملی مطلوب نبود، امام میفرمودند که نباید به این اقلیت توجه کرد.
اصل چهارم، مقبولیت مالکیت و اراده اقلیتها: از این رفتار امام برداشت میشود که اراده و مالکیت اقلیتهای دینی (مانند مجوسیان) – حتی اگر به باور اسلام مقبول نباشد – از منظر حقوق شهروندی و احترام به نیت مالک، مطلوبیت و مقبولیت دارد.
امام رضا(ع) الگوی استخراج اصول حکمرانی
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی اظهار داشت: بر اساس منطق قرآن، زکات، خمس و تمامی صدقات و تلاشهای مالی برای تزکیه و تربیت انسان است و هدف نهایی، ساختن جامعهای مؤمن و پاکیزه است.
وی افزود: اگر این اموال و صدقات از طریق ظلم جمعآوری شوند و از مسیر اصلی خود خارج گردند، طبیعی است که تزکیه و تربیتی در پی نخواهد داشت. رسیدن به تربیت از طریق ظلم، امری ناممکن و بینتیجه است؛ این یکی از اصولی است که از سیره و کلام امام رضا(ع) استخراج میشود. نهادها و حاکمیتها باید در برابر نهاد وقف بیطرفی کامل داشته باشند.
عضو مجلس خبرگان رهبری خاطرنشان کرد: امام رضا(ع) همچون امام علی(ع) در متن سیاست و جامعه حضور داشتند و در دوران مأمون عباسی، کلمات ایشان توانایی و ظرفیت بالایی برای استخراج اصول و منابع حکمرانی دارد.
استاد حوزه علمیه قم در پایان خطاب به حوزویان تأکید کرد: باید این کلمات گهربار که جنبهای اجتماعی و تربیتیاجتماعی دارند، با نگاه امروزین و بر اساس مسائل روز همچون «تابآوری» و «وحدت ملی» مورد تحلیل قرار گیرند. از این خاستگاه باید به سراغ روایات رفت؛ در آنجا اندیشههای انبوه و متراکمی برای پاسخ به نیازهای امروز جامعه یافت میشود.
انتهای پیام/
نظر شما